İnsanlık tarihi boyunca teknolojinin sıçrama anları, toplumsal düzenlerin de kırılma anları olmuştur. Buhar motoru feodalizmin surlarında delikler açıp köylüyü fabrikaya sürerken kapitalizmi doğurmuş; montaj hatları ve elektrik bu düzeni küreselleştirmiştir. Bugün ise insanlık, adına “Dördüncü Endüstri Devrimi”, “Yapay Zekâ Çağı” veya “Tam Otomasyon” denilen, öncekilerden niteliksel olarak çok farklı bir eşiğin tam önünde duruyor.
Yapay zekâ (AI) ve insansız robot teknolojileri, artık sadece insanın “kas gücünü” ikame eden mekanik kollar olmaktan çıktı. Büyük dil modelleri, üretken yapay zekalar ve nöral ağlar, insanın en ayırt edici kalesi sayılan “bilişsel emeği”, yani düşünmeyi, analiz etmeyi, kod yazmayı ve yaratmayı da hızla metalaştırıyor. Üretim hatlarındaki ivme doğrusal değil, eksponansiyel (katlanarak) ilerliyor. Fabrikalarda gece ışıkları söndüren “karanlık üretim” (lights-out manufacturing) süreçleri, otonom tırlar, lojistik depolarını insansız yöneten algoritmalar birer bilimkurgu fantezisi olmaktan çıkıp şirketlerin bilançolarına girdi.
Peki, ana akım iktisat bu muazzam teknolojik ivmeyi nasıl okuyor? Finans koridorlarında, hakemli akademik dergilerde ve plazalarda anlatılan hikaye hep aynıdır: “Teknoloji verimliliği artırır, maliyetleri düşürür, yeni kâr alanları yaratır ve insanlığı daha yaratıcı işlere yönlendirir.” Onlara göre yapay zekâ, kapitalist motorun daha hızlı dönmesini sağlayacak yeni ve kusursuz bir yakıttır.
İşte tam bu noktada, yaklaşık 160 yıl önce yazılmış bir başyapıt, Das Kapital, sahneye çıkıyor ve bu pembe tabloyu darmadağın ediyor. Karl Marx, üretici güçlerin (yani teknolojinin) kapitalizmin sınırlarını zorlayacak kadar geliştiği o kırılma anını felsefi ve bilimsel olarak öngörmüştü. Marksist ekonomi-politik, yapay zekayı kapitalizmin yeni yakıtı olarak değil, onun doğasındaki en büyük genetik çelişkiyi patlatacak bir “katil” olarak görür. Çünkü kapitalizm, kendi ölüm fermanını, her fabrikaya bir robot koyduğu gün imzalayacaktır.
Bu iddia ilk bakışta mantığa aykırı gelebilir. Ancak iktisat biliminin derinlerine indikçe ve gerekli soruları sordukça bu görünmez çelişkinin altında yatan gerçeği daha iyi kavrayabiliriz.
Soru 1: Gündelik pratiklerde ve kurumsal finans dünyasında “kâr” olarak tanımlanan olgu nesnel ve ekonomi-politik açıdan neyi ifade eder? Ana akım iktisat teorilerinin iddia ettiği gibi kâr; yalnızca başarılı bir finansal öngörünün, üstlenilen risk priminin veya piyasa arbitrajının bir sonucu mudur?
Günümüzün finans dünyası bize kârı çok süslü anlatır: “Doğru hisseyi almak”, “piyasa trendlerini öngörmek”, “inovasyon yapmak” veya “arz-talep dengesini yakalamak”. Bunların hepsi kârın piyasadaki görünüş biçimleridir, yani illüzyonudur.
Ekonomi-politik açısından bakıldığında, nesnel olarak kâr; üretim sürecinde birilerinin fazladan çalışması ve bu çalışmanın sonucuna başkasının el koymasıdır.
Bir borsa ekranında hisse fiyatının artması veya bir bankanın dijital hesaplarında paranın çoğalması gökten zembille inmez. Finans sektörü kendi başına yeni bir somut değer yaratamaz. Sokakta gördüğümüz her binanın, bindiğimiz her arabanın, kullandığımız her yazılımın arkasında somut bir gerçeklik vardır: İnsan emeği. Bir şeyin kâr getirebilmesi için, onun önce dünyada bir “değer” olarak var edilmesi gerekir. Ana akım iktisat kârın nasıl bölüşüldüğünü (finans, borsa, faiz) anlatırken sonsuz bir uzmanlığa sahiptir; ancak kârın ilk kez nerede ve nasıl doğduğunu (ekonomi) gizleme eğilimindedir. Kârın kökeni, banka kasalarında değil, fabrika kodlarında ve üretim tezgahlarındadır.
Soru 2: Karl Marx’ın iktisat literatürüne kazandırdığı “Artı Değer” (Mehrwert) teorisi tam olarak hangi matematiksel ve toplumsal mekanizmaya dayanır? Tamamen yasal ve rızaya dayalı iş sözleşmelerinin arka planında, canlı emeğin bedelsizce gasp edilmesi süreci nasıl gerçekleşir?
Sistemin en büyük dehası, bu sömürüyü tamamen yasal ve gönüllü bir sözleşmenin arkasına saklamasıdır. Kölelikte sömürü açıktır; köle tüm gün sahibi için çalışır. Feodalizmde açıktır; serf haftanın üç günü kendi toprağını, üç günü senyörün toprağını işler. Kapitalizmde ise işçi işe girerken “Günde 8 saat çalışacağım, karşılığında ayda 30.000 TL alacağım” diye imza atar. Görünürde her şey adildir.
Ancak sahne arkasında matematik şöyle işler: İşçinin hayatta kalması, kirasını ödemesi, beslenmesi ve ertesi gün işe gelebilmesi için toplumda üretilmesi gereken değerin karşılığı (yani yaşam maliyeti) aslında o 8 saatlik iş gününün sadece ilk 3 saatinde üretilmektedir. İşçi, ilk 3 saatte kendi maaşının karşılığını (Gerekli Emek) üretir.
Geriye kalan 5 saatte ise işçi çalışmaya, üretmeye devam eder. İşte o kalan 5 saatte üretilen değere Marx “Artı Değer” (Mehrwert) der. İş sözleşmesi gereği, patron bu 5 saatlik çalışmanın ürününe tamamen bedelsiz olarak el koyar. İşçiye 8 saatin tamamının parası ödeniyormuş gibi görünür, ama aslında sadece hayatta kalma maliyeti ödenmiştir. İşte “kâr” dediğimiz şey, işçinin her gün patronuna hediye etmek zorunda kaldığı o bedelsiz çalışma saatlerinin piyasada paraya dönüşmüş halidir.
Soru 3: Üretim sürecinde kullanılan yüksek teknolojili makineler, robotik sistemler, yazılımlar ve hammaddeler (Marksist literatürdeki adıyla “Değişmeyen Sermaye”) neden kendi başlarına yeni bir değer ya da kâr üretemezler? Teknolojik girdilerin ürüne değer aktarma yasası nasıl işler?”
Bu soru, ana akım finansçıların da en çok çuvalladığı yerdir. Marksist literatürde fabrikalara, makinelere, bilgisayarlara ve hammaddelere “Değişmeyen Sermaye” (Sabit Sermaye) denir. Neden “değişmeyen”? Çünkü bunlar kendi değerlerini ürettikleri ürüne aynen, hiçbir artış olmadan aktarırlar.
Bir örnekle somutlaştıralım: Bir tekstil fabrikasında 100.000 Euro değerinde gelişmiş bir dikiş makineniz olsun. Bu makinenin ömrü boyunca 100.000 adet gömlek dikebileceğini varsayalım. Bu makine, çalıştığı her gün aşınır, elektrik harcar ve yıpranır. Matematiksel olarak, diktiği her bir gömleğin içine kendi değerinden tam olarak 1 Euro transfer eder. Gömlek bittiğinde, içindeki 1 Euro’luk makine payı sabittir. Makine kendi kendine durup dururken “Ben bugün çok iyi çalıştım, gömleğe 1,5 Euro’luk değer kattım” diyemez. Hammadde olan kumaş da öyledir; 5 Euro’luk kumaş, gömleğin içine ancak 5 Euro olarak girer.
Makineler ve robotlar geçmişte harcanmış, dondurulmuş insan emeğidir. Değer yaratmazlar, sadece kendi içlerinde birikmiş olan değeri yavaş yavaş yeni ürüne devrederler (amortisman).
Üretim sürecinde kendi değerinden daha fazlasını yaratabilen, yani girdiği değer ile çıktısı arasında bir “artı” oluşturabilen tek bir meta vardır: Canlı insan emeği (Değişken Sermaye). Çünkü insan, yaşam maliyetinin (maaşının) ötesinde değer üretebilen dünyadaki tek varlıktır. Robot, elektrik tüketir ve parçası eskir; ne bir eksik ne bir fazla.
İşte paradoks burada başlar: Eğer kârın tek kaynağı canlı insan emeğinden sömürülen artı değerse, siz fabrikadan insanı tamamen çıkartıp yerine robotu koyduğunuzda, teorik olarak kârın kaynağını da kurutmuş olursunuz.
Yazı dizimizin 1. Bölümü burada sona eriyor. Bir sonraki bölümde, “Madem robotlar değer yaratmıyor, o halde ilk robotik sistemi kuran fabrika sahibi nasıl zengin oluyor?” çelişkisini, yani Robot Paradoksu’nu masaya yatıracağız.